Æмгары мысгæйæ

«Кæд а зæххыл иу лæг

Лæджы номæй не мыса мæн, —

Дзæгъæлы фæцардтæн…»

 Æмгар уыд? Гъо! Кæд æмгуыр нæ уыд нæ цардвæндаг… Æмвæд уыд, а зæххыл нæ цыд, фæрсæй-фæрстæм, — нæ сывæллоны бонтæй – уыцы сау бонмæ, йæ цардæмбал мæм телефонæй куы ҆рбадзырдта: «Таймураз нал ис…»

 Ацы аз Стыр Фыдыбæстон хæсты Уæлахизы 75 азы бæрæгбон у. Нæ адæмæн иууыл нымаддæр æмæ зæрдæмæхъаргёдæр бæрæгбон. Уымæн æмæ Стыр Хуыцау, нæ фыдæлты фыдæлтæ ар-ты (кæс: н-ар-ты), стæй уыдоны байзæддæгты байзæддаг – Ир-ты, а зæххы уæлахиздзаутæй сæвзæрста. Уымæн, уыцы Стыр хæст дæр æвдисæн уыд. Фæлæ мæм афтæ кæсы, æмæ ацы бæрæгбон нæ бамынæг кæндзæн ирон поэзийы цæхæркалгæ стъалы Джуссойты (Хаджеты) Таймуразы райгуырды дæр, рæхджы, 75 азы кæй æххæст кæны, уыцы бон. Дæргъвæтин нæ уыд йæ цардвæндаг… Фæлæ цал æцæг поэтæн бантыст фылдæр фæцæрын?..

Йæ удæгасæй нæ баййæфта аккаг рæвдыд, нæдæр не сфæлдыстадон æхсæнадæй, нæдæр Иры дзыллæйæ, куыд XX-æм æнусы йæ иууыл ирддæр курдиæттæй сæ иу…

Раст зæгъгæйæ, уымæ нæдæр тырныдта. Цыма йæ зыдта, цы фыссы, уый фидæны фæлтæртæн фæдзæхст у, æмæ йын кадгæнæг дæр уыдон уыдзысты. Уымæн æй уырныдта:

«Æз куы амæлон, уæд-иу мыл

Ды, мæ хæлар, ма кæ хъарæг!

Кæс, — зæгъ-иу – тæхы æвдиуау

Иры урс бæрзæндтыл барæг!»

Æнафон атахт а зæххæй бирæтæн сæ хæлар. Мæнæн – ме ҆мгар, ме ҆мцæдисон, мæ хæрæфырт, мæ тугисæг. Атахт «æвдиуау», фæлæ ныууагъта йе ҆нæмæлгæ сфæлдыстад, йæ уарзт Фыдыбæстæмё, махён, йæ фæстæ чи баззад, уыдонён. Стæй ма фидæны фæлтæртæн æмæ ма – мысинæгтæ.

Уæлдæр, ацы фыстуацы райдайæн, дзæгъæлы не ҆рхастон Таймуразæн йæ иу æмдзæвгæйæ æртæ рæнхъы:

«Кæд а зæххыл иу лæг

Лæджы номæй не мыса мæн, —

Дзæгъæлы фæцардтæн…»

О, афтæ! Уыд, ис æмæ уыдзæн Поэт – Хаджеты Таймураз!

Фæлæ Тамуйы мысгæйæ, æз фæвæййын ме ҆мкъласонимæ; æмзонд, æмвæнд, æмцæдисон æмбайимæ; цардхъом, æмгаруарзаг, тых-зонд- хуызæй æххæст нæртонимæ. Фæмысын лæджы номæй Тамуйы… æмæ ҆рмæст æз нæ. Ацы хуызы зындгонд у æппæт ирон адёмы ‘хсæн. Стыр Поэты ном хæссæджы разæй дæр.

Къуыдаргом. Ацы ран, Къуайсайы хохы зды-цинчы гуырæнтыл, 1944 азы, И. Сталины сæрмагонд указмæ гæсгæ сырæзт, Хуссар Ирыстон кæй нæ зыдта, ахæм куыстуат æмæ йæ фæрсаг горæтхуыз посёлок.

Советон Цæдисы алы рæттæй ардæм æрвыст æрцыдысты сæдæгай специалисттæ æд бинонтæ, алыхуызон адæмы хæттытæ. Къуайсайы астæуккаг скъолайы, кæцы уыд, ам кæй сарæзтой, уыцы социалон объекттæй сæ фыццаг, ирæттæй уæлдай, ахуыргæнджыты фылдæр хай уыдысты уырыссæгтæ, украинæгтæ, грекъæгтæ, гуырдзийæгтæ, немыцæгтæ æмæ æндæр нациты бæрнджын минæвæрттæ, кæцыты фæрцы ахуыр-хъомыладон куыст æвæрд уыд бæрзонд æмвæзадыл.

Ууыл дзурæг у, скъолайы рауагъдонты 70-80%-он хай-иу уæлдæр ахуырадон кусёндётты сæ ахуыр кæй дарддæр кодтой, уый.

Таму не ҆хсæн райдайæн кълæстæй бæрæг дардта йæ алывæрсон курдиатёй: ахуыры уыд æнæзивæг; спорты æмæ алыхуызон адæмон хъæзтыты – уæлахизмæ тырнæг; скъолайы культурон-улæфæн мадзæлтты активон архайæг æмæ а.д.

Иууыл диссагдæр та уыд, йæхи куыд сæрибар хатыд сценæйыл. Йæ хо Мериимæ (цагъта йын фæндырæй) куы рахызт зарынмæ, уæд-иу йæ хъæлæсы рæсугъд зæлтæй æмæ артисты фезмæлдæй, йæхимæ кæсын кодта адæмы. Уымæ гæсгæ-иу алыхуызон районон, облæстон æмæ республикон слётты æмæ фестивалты кадгæнæг уыдысты не скъолайæн.

Уыцы рæстæг рабæрæг йæ миниуёгы ахæм æууæл, кæцыйы бындурыл райрæзт æмæ сфидар йæ сæрибаруарзаг удыхъæд. Стыр рисæй иста æнæхъуаджы рæхуыст ныхас, æнæмбæлгæ ҆фхæрд, хистæрæй куы цыд, уæддæр, æмæ-иу равдыста йæ æнæразыдзинад. Хызт уыд – абон куыд дзурынц – дæлбарон комплексæй.  Уымæн схаста Таймураз лæджы ном. Сæрибар лæджы ном. Сæрибар суæвын та тох у. Исчемæ, æддагон тыхтимæ дæр æмæ хи миддунемæ, хи ҆нкъарæнтимæ, хи уд, хи монцтимæ. Стæй æрмæст тох нæ, фæлæ ма сыл уæлахиз уын дæр. Уый та алкæмæн не ҆нтысы…. Царды кæй зыдтон, уыдонæй йæ удгоймаг Сæрибары бæрзæндтæм чи систа, уыдонæй сæ иу уыд Таймураз.

Æвдисæнæн æрхæсдзынæн ахæм цау. 1963 аз. Райдыдтой сæрдыгон каникултæ, дæсæм кълас фæуыны фæстæ. Иу бон мæм хæдзармæ фæзынд Таму. Æрбацыд Чъребайæ. Хистæр кълæстæм куы схызтыстæм, уæд æй йе ҆фсымæр Нафи акодта не скъолайæ уырдæм. Бонæй абæрæг кодтам нæ иумæйаг хæлæртты. Æхсæв баззад мæнмæ. Боныцъæхмæ ныхасыл фестæм: куыд хъуыды кæнæм нæ дарддæры цардвæндагыл æмæ а.д. Дзырд нæм æрхаудта нæ ахуыргæнджыты тыххæй дæр. Таму уæлдай йæ хъус аздæхта Гасситы Лев Степаны фыртырдæм – уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгмæ. Уый уæдæй иу фондз азы размæ байдыдта кусын не скъолайы. Æртын азы дæр ыл нæ цыд, афтæмæй йæ сæры хил урс адардта. Дзырдтой, ахæстоны кæй фæбадт, фæлæ цæй тыххæй, уый дзуринаг нæ уыд…

Таму мын раргом кодта, Гассийы-фырт фæндзайæм азты, студент уæвгæйæ, кæй уыд сусæг къорды сконды, кæцы тох расидт, гуырдзыйы ‘рдыгæй цы æмбæхст-æргом цæлхдуртæ æвæрд цыд Хуссар Ирыстоны экономикон, социалон æмæ культурон рæзтæн, уыдоны ныхмæ. Уагътой фæсивæды ‘хсæн сусæг æмбырдтæ, парахат кодтой листовкæтæ, прокломацитæ, кæцыты æргом кодтой Гуырдзыстоны националистон политикæйы ахаст ирæттæм. Иууыл тынгдæр дзырд цыд, ирон æвзаджы ныхмæ цы мадзæлттæ ист æрцыд, уыдоныл. Уымæй размæ, кириллицæйы бындурыл арæзт ирон фыссынад ивд æрцыд гуырдзиаг алфавиты бындурмæ. Хъыгагæн, ацы æлгъаг хъуыддаг саразын бантыст бынæттон партион-советон разамонджыты фæрцы… Къорды хайадисджытæ æргом æрцыдысты, тёрхон сыл скодтой, куыд ирон националисттæ æмæ ахæстаг фесты… Ацы темæйыл дарддæр дзургёйё , Таму схъæр кодта йе  ҆рбацыды сæр: гуырдзыйы ‘рдыгæй националистон ахаст ирæттæм нæ нымæг кæны æмæ йын ныхкъуырд раттыны тыххæй, Чъребайы фæсивæдæй иу цалдæримæ (сæ нæмттæ мын загъта, бахъуыды дзы кодтон Цоциты Аланы) райдыдтой аразын сусæг патриотикон æхсæнад. Рахастой уынаффæ, цæмæй куыст æнхъæвза горæтёй  уæлдай – районтыл дæр. Бахатыдис мæм, цæмæй Къуайса æмæ Къуыдаргомы куысты хæс мæхимæ райсон…

Афтæ бахаудтæн ирон «шестидесятникты» скондмæ (нæ размæ уыдысты ахæсты чи фæци, уыцы «пятидесятниктæ»).

Иуцасдæр рæстæг рацыд, æмæ фехъуыстон Таймураз Советон Æфсады рæнхъыты кæй скуыси. Райдыдтон дзы исын фыстæджытæ Батумæй, арæнхъахъхъæнæг хайæ. Фæстæдæр, службæ куы фæци, уæд мын радзырдта йæ æнæнхъæлæджы æфсадмæ ацыды хабар. Цæвиттон, Нафийæн КГБ-йы кусджытæй чидæр бамбарын кодта йе ҆фсымæр «йæхи хуызæттимæ» кæй кæнынц политикон уагхалæн куыст æмæ сæ фæстæ зылд кæй цæуы… Нафи, Таймуразы Советон Æфсады фæкуыси кæнынёй уæлдай, хуыздæр хос не ссардта. Къорды иннæ лæппуты ныййарджытæм дæр фæци хæрзгæнæг… æнхъæлдæн, бынæттон къухдариуæггæнджыты нал бафæндыд, раздæр цы «националистты» раргом кодтой æмæ бафхæрдтой, уыдоны фæдыл ног фæлтæр фервитын.

Афтæ, йæ тæмæны нæ бацæугæйæ, бамынæг ацы организацигонд змæлд. Фæлæ, уæд уыцы куыст чи райдыдта, уыдон 80-æм азты кæрон ногæй систой сæрибары сæрвæлтауы тырыса…

Мæ ацы мысинаг æрхастон æрмæст уымæн нæ, æмæ равдисон, куыд æмæ цы бындурыл рæзтис сомбоны Поэт–граждайнагы удыхъæд, фæлæ тынгдæр – дæнцæгæн, дæнцæгæн нæ абоны фæсивæдæн. Уыдон хъуамæ зоной, æмбарой æмæ тыхсой сæ адæмы сомбоныл – сæ размæ чи ис æмæ уыд, уыдон куыд кодтой, уый. Æмæ ҆рмæст «зоной» æмæ «҆мбарой» нæ, фæлæ ма тох кæной сæ иумæйаг сомбоныл, кæцыйæн æрцæуæн ис æрмæстдæр политикон æгъдауæй иугонд Ирыстоны. Æрмæстдæр уæд уыдзæн сисæн æмбæлгæ бæрзæндтæм национ хиæмбарындзинад, национ хисæрыстырдзинад æмæ хæдбардзинад, æнæ кæцытæй иронæн лæджы ном хæссæн нæй, мæнæ дзы Таму цы хъуыды æвæрдта, уый хынцгæйæ. Æцæг ын йæ уыцы ахаст царды зындзинёдтæ дæр хаста. Бирæтæ йæ не ҆мбæрстой, хуыдтой йæ схъæлзæрдæ, æнæрцæф, царды – æнæмбаргæ. О, афтæ уыд. Лæджы ном уымæн хаста æмæ искæйты хуызæн кæй нæ уыд, йæхицæн аргъ кæнын кæй зыдта, кæй æмбæрста йæ поэтикон дзырды тых æмæ бæрзондад. Уымæ гæсгæ «райгуырд» ног мыггаг – номхæссæг Поэт – «Хаджеты»… Уый дæр дзуринаг у…

Иуахæм йæ фыццаг чиныг куы рацыд, уый фæстæ Таму Къуайсайы фæзынд. Иукъордæй «биржæйы» лæууыдыстæм æмæ «бон хорз» — тыхстыты фæстæ, уый йæ хæлафы фæстаг дзыппæй сласта чысыл чиныг æмæ мæм æй радта: «Гъа, уый та дын мæ чиныг. Æцæг дæу тынг нæ уырны, фыссынмæ кæй арæхсын, фæлæ æз Поэт дæн, Поэт!» Чиныг райстон (уый размæ йæ Чъребайы кæй балхæдтон, уый йын, бæгуыдæр, нæ загътон) æмæ йын, йæхæдæг-иу нæ фысджытæй бирæты фыстыты тыххæй куыд дзырдта, уыцы ныхæстæ сæппæрстон: «Алæ-ма, дæ дзыбандытæм дын æркæсон…» Æмæ цыма нæ зыдтон йæ фæсномыг, загътон: «Ау, ай Хаджетæй чидæр куы ныффыста, уæд æм ды цы бар дарыс?» Таймураз бахудт æмæ мыл ахæцыд: «Цæугæ, лæппуты атымбыл кæнæм æмæ ма мæм гонорарæй цы аззад, уымæй «ахуылыдз» кæнæм ацы чиныг».

«Хаджейы» «райгуырды» тыххæй дæр æнæ зæгъгæ нæй, уымæн æмæ ацы цау ирдæй æвдисы, уæлдæр ын йæ удгоймагы цы характерон æууæлты кой кодтон, уый. Цæвиттон, иуахæм, æмбæлттимæ фынгыл бадгæйæ нæм æрбахаудта нæхицæй хистæр ме ҆рвад лæппулæг, кæцы куыста Уырысы æмæ уыд отпусчы. Уый, Таймуразмæ бакæсгæйæ, сдзырдта: «Ацы лæппуйы нал хъуыды кæнын». Кæйдæр ныхас райхъуыст: «Уый не ҆мгар у, Нафийы æфсымæр…» Таймураз йæ хъуыры абадт: «Æз нæ! Нафи у ме ҆фсымæр!» Алчи нæ бамбæрста, цы йæ фæндыд зæгъын…

Æз та зыдтон, куыд нæ уарзта искæй, уæлдайдæр та йæ номдзыд æфсымæры аууон хи хатын. Бирæтæн цардæй лæвайраг уыдаид зындгонд лæджы æфсымæр уæвын, цæмæйдæриддæр йæ хъуыддæгтæ рæвдздæр цæуой. Таймуразы та фæндыдис алцы йæхи тыхæй, йæхи ныфсæй аразын. Уымæн æмæ ҆мбæрста йæ курдиатыл Скæнæджы тæлм кæй ис, кæцыйыл къæм абадын нæ уыд бауадзæн…

Цхинвалæй Дзæуджыхъæумæ йæ ацыды сæр дæр æмæ фæсномыг «Хаджеты» фæзынд дæр кæмдæр уый тыххæй уыд…

1976-1981 азты ахуыр кодтон Мæскуыйы паддзахадон университеты. Афæдз иу мæм 2-3 хатты фæзынд Таму. Аззадис-иу къуыригæйтты. Иуахæмы нём æрбакодта йæ хæлар Гадаты Лазыры. Куы базыдтон – курдиатджын æвзонг скульптор бирæ хæттыты хайадисæг уыд, куыд Мæскуыйы, афтæ Ёппæтцæдисон æмæ æхсæнадæмон равдыстыты дæр.

Фынгыл бадгæйæ, арæх куыд вæййы афтæ нын ацайдагъ æндæр æмæ æндæр темæтыл ныхас. Таму бацагайдта сфæлдыстадон темæ. Рахызт Лазыры куыстытæм. Уыдонæн стыр аргъ кæнгæйæ, бахахх кодта, зæгъгæ, куыд аивадон, афтæ ҆ндæр сфæлдыстадон дæсныйæдты ҆хсæн иууыл зынгæдæр бынаты æвæрын хъæуы скульпторы дæсныйад. Скульпторы курдиаты фæрцы ис удæгасгæнæн «мард» материалон æрмæджытæй конд характерон хуызæг фæлгонцтæ, ис æвдисæн, адæймаджы æмæ йæ алфамбылай цы дуне ис, уыдоны рæсугъддзинад. Дæнцæгæн æрхаста Лазыры цалдæр куысты… Фæлæ дарддæр Лазыр, ныхас айсгæйæ, Таймуразы хъуыды арфдæр кæныны бæсты, куыд ацы фарстайы махæй компетентондæр, равдыста йæ æнæразыдзинад æмæ загъта, зæгъгæ, æрмæстдæр поэтикон фæрæзтæй ис скъахын æмæ скалын адæймагæн йæ зæрдæйы уаг, йæ удыхъæд, уымæн йæ фæндтæ æмæ хъуыдытæ æмæ уыдоны, сурæнты сургæйæ иртасгæ, æнцондæр æмæ æмбарæндæр хуызы равдисын. Уыцы фадат та дæттынц Дзырд æмæ æвзаг…

Хъуыстон мæ разы бадæг дыууæ курдиатджын лæппулæджы быцæу-ныхасмæ æмæ хъуыдыты аныгъуылдтæн. Сæ дзырдты сын ницы рахатыдтæн, фылдæр хатт куыд вæййы сфæлдыстадон кусджыты ҆хсæн, нæхи, нæ кæрæдзийæ æппæлыны хъуыддагæй. Сæ ныхæстæм хъусæг æмбæрстаид, кæрæдзийы сфæлдыстады кой кæнгæйæ, сæ фактты бындуронад. Кæддæр, иу хъуыдымæ куы нал цыдысты, уæд сæ быцæуы сæр «раалаверды» кодтой мæнмæ. Мæ хъуыдытæ лæхургæйæ, бафиппайдтон кæй хъæуы ахæм быцæуы хатын, цы æхсæнадон æмбарындзинады æмæ ахадындзинады уæз хæссынц поэзи æмæ скульптурон сфæлдыстад, уый. Стæй ма хъуыдыйаг у уыдоны пайдадзинад дæр уæрæх дзыллæты ҆хсæн. Уый уæлдай ма æрымысыдтæн Библийæ: «Раздæр уыд Дзырд!» æмæ ма бафтыдтон: «Дзырды размæ та вæййы Идейæ-Хъуыды. Идейæ-Хъуыды æмæ Дзырд сты адæймагæн йе ҆нкъарынады, æмбарынады бындур. Уыдоныл кæцы сфæлдыстадон æндæвдад ахадгæдæр у, уый дызæрдыггаг нæу…» Мæ ныхас Лазыры хъуыдыйыл сахъ абадт. «Философ дзы куы нæ зæгъа…» — сдзырдта ма Таймураз, æмæ нæ хъус фынгмæ адардтам… Ацы мысинаг рæгъмæ рахастон, цæмæй бахахх кæнон нæ курдиатджын интеллигенцийы минæвæрттæ куыд аргъ кодтой Таймуразы сфæлдыстадæн. Æмæ ма иу ахæм фиппаинаг. Мæ дзырд здахын Таймуразы сфæлдыстады иртасджытæм æмæ йæ ахæсты чи бахауд уыдонмæ: уæ хъус адарут Таймуразы патриотон, философон-политикон лирикæмæ.

«Мæлæн дын нæй, мæ фыдæлты æвзаг, —

Дæ зæронд мад у ацы зæххы къори,

Æмæ куы сæфай (ма зæгъæд æзнаг),

Дæуимæ сæфы дунейы истори!»

Поэты ацы хъæр-хъуыды бамбаринаг у нæ абоны æмæ нæ сомы фæлтæртæн. Æмбарынадон хатдзæгтæ кæнгæйæ, уый бæтты æмæ æргом кæны, йæ фыдæлты æвзаджы сомбон Дунейы Историйы уæвынадимæ, дзуры уыдоны æмбастдзинадыл: куы сæфа фыдæлты æвзаг – йемæ сæфдзæн дунейы истори æмæ иннæрдæм – дунейы историйы сæфт нысан кæны ирон æвзаджы мæлæт дæр. Поэты ацы бындурон тезисыл бады ахæм философон-политикон уæз, кæцы æмбаргæйæ, ирон лæджы ном чи хæссы, уымæн йæ националон æнкъарынад хизинаг у æппæтдунеон æмбарынады бæрзæндтæм, куыд иууыл рагондæр æвзаджы ном хæссæг. Стæй ма ацы тезисæй Поэт дзуапп дæтты, абон не  ҆хсæнады цы æнæмбарындзинад сæвзæрд ирон æвзаджы сомбоны тыххæй, уымæн дæр.

Ныхас цæуы ирон æвзаджы уынадыл, цы уавæры ис, ууыл. Таймураз кæйдæртау трафаретон фæззойæ кæсæг нæу ацы проблемæмæ. Ома, ис æвзаг, ис æвзагхæссæг адæм æмæ йæ истори; амард æвзаг — аскъуыд сæ истори. Æмæ, кæд æцæгæйдæр афтæ у, абоны цивилизацион процессы фæлгæрæтты аззайгæйæ бирæ æндæр, нымæцæй чысыл, адæмты амонд, уæддæр Поэты уырны: адæм æмæ ҆взаг, кæцытæ мин-мин азты размæ уыдысты ацы процессы ратæдзæнты фыццаг æртæхтæ, уыдонæн, куыд «ацы зæххы къорийы» хъæбултæ, сæфæн нæй. Цалынмæ адæймагады Истори уа, уæдмæ. Гъе! Уый æмбарынады бæрзæндтæм схызт Поэт Хаджеты Таймураз!

Резо Хуыгаты

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *